تبلیغات
حکمت با طعم درد - فرهنگ مهمتر است یا فناوری؟
حکمت با طعم درد
آرمانخواهی انسان، مستلزم صبر بر رنجهاست
نوشته شده در تاریخ یکشنبه 17 دی 1391 توسط محمدقائم خانی

فرهنگ مهمتر است یا فناوری؟

بحثی پیرامون نسبت توسعه مادی به پیشرفت فرهنگی

 

پیشرفت و یا به تعبیر غربی آن توسعه، از جمله دغدغه های همواره به روز اکثر جوامع است و همان طور که می دانیم حتی معروف ترین تقسیم بندی میان کشورهای گوناگون با حد توسعه انجام پذیرفته است که خود حاکی از اهمیت این مفهوم در زندگی اجتماعی هر ملتی ست. اما توسعه با معنای رایج آن که عبارت از نگاه اقتصادی و تکامل ابزاری (بخوانید توسعه علم و فناوری و رفاه مادی) به تمام شئون جامعه است، برای حرکت جامعه ما نه مطلوب که حتی مضر هم هست چراکه در نگاه برخاسته از اسلام صرف پیشرفت مادی بدون ملاحظه و توجه کافی به پیشرفت معنوی و فکری و انسانی جامعه، نه تنها سعادت در دنیا را به بار نمی آورد که «تیغ تیز در کف مستی زنگ» می گذارد و برای توحش نفسانی انسان قالب و طرح آماده ای ایجاد می کند که نمونه تاریخی آن را می توان در چند صده اخیر در تاریخ روایت شده غرب از زبان خودشان به وضوح دید. قطعا در جامعه ایده آل اسلامی توجه به رفاه مادی مردم از دغدغه های اصلی مسئولین و نخبگان خواهد بود اما این توجه به حیات مادی بشر قطعا با آنچه که امروز غرب از توسعه مادی برای ما تفسیر می کند ، متفاوت است. از این روست که ما نه در معنا که حتی در لفظ هم نمی خواهیم آرمان شهرمان جامعه آمریکایی باشد و لفظ پیشرفت را جای توسعه بر می گزینیم.

پیرامون طریقه سلوک به سوی جامعه پیشرفته اسلامی (بخوانید تمدن اسلامی) یا همان مدل ایرانی-اسلامی پیشرفت در محافل نخبگانی به وفور صحبت شده است اما به نظر می رسد که اکثر این بررسی ها یا کاملا اجرایی و ناظر به موانع واقعی حرکت جامعه بوده اند و مقتضیات نظری این حرکت را از یاد برده اند و یا کاملا در ورطه نظر افتاده و اصلا فراموش کرده اند که حرکت ما در جهانی واقعی با مسائلی واقعی است. حفظ تعادل بین این دو نگاه نکته ضروری در پاسخ به هر پرسشی در این زمینه است.

در مسائل مربوط به مدل پیشرفت بحث نسبت رفاه و حرکت مادی کشور با پیشرفت فرهنگی و معنوی و اخلاقی جامعه از اهمیت بسیاری برخوردار است. اهمیت این موضوع نه فقط در سیاستگزاری ها و جهت گیری های کلان کشور مشهود است بلکه دانشجوی نخبه دغدغه مند نیز که سعی در رفع نیازهای جامعه خود دارد، همواره نگاهی نگران به این سوال دارد و پاسخ آن می تواند هم جهت گیری کلی حرکت وی را سامان دهد و هم نسبت زمانی که در هرکاری به هرکدام از این موضوعات اختصاص می دهد را معین سازد. علم و فناوری و سبک زندگی دو موضوع شاخص و بسیار مهم و نزدیک به فضای نخبگانی در هرکدام از این دو دیدگاه برای رسیدن به تمدن اسلامی هستند.

علم و فناوری و سبک زندگی به وضوح رابطه ای دوسویه باهم دارند. از طرفی این مدل زندگی است که مسیر پیشرفت مادی جامعه را مشخص می کند همانطور که اگر کمی تاریخ علم و تکنولوژی جدید را ملاحظه کنیم می بینیم که تا چه حد تفکرات و منش زندگی خاص بعد از رنسانس و انقلاب صنعتی، پدیده های صنعتی و تکنولوژیکی جدید را ایجاد کرده است . از سوی دیگر پیشرفت مادی و ابزاری جامعه سبک زندگی خاصی را فراهم می آورد . برای نمونه می توانیم ابعاد زندگی امروزمان را با چند دهه قبل مقایسه کنیم . ما در جامعه امروز فقط پیشرفت ابزاری نداشته ایم که این ابزارها روش و سبک زندگی ما را نسبت به نسل های گذشته تغییر داده است . به عنوان مثال به اثری که رایانه و تلفن همراه و تلویزیون و دنیای مجازی در روابط انسانی بین ما گذاشته است، توجه کنید.

از این رو شاید اینگونه به نظر آید که پیشرفت ابزاری و مادی جامعه در مسیر فعلی نه تنها ما را به تمدن اسلامی که روح آن تعالی معنوی انسان در کنار آسایش مادی ست، نمی رساند بلکه هرچه بیشتر در دامان انحطاط غربی می کشاند. در نتیجه ابتدا باید سبک زندگی اسلامی را استخراج کرد سپس بر اساس آن بر علم و فناوری مبتنی بر سبک زندگی اسلامی اهتمام گذارد. این تحلیل از لحاظ ذهنی درست است اما به واقع الزامات حرکت در جهان کنونی را از یاد برده است. در نظر گرفتن نکات زیر شاید ذهن ما را در پاسخ به این دوگانگی کمک کند.

1-                  ما نمی خواهیم تمدن اسلامی را در بیابانی دور از دنیای فعلی برپا کنیم. می خواهیم خلاف جریان رودخانه شنا کنیم. ما در تقابل تمدنی با تمام غرب قرار داریم و این الزاماتی را بر ما تحمیل می کند و از مهم ترین آن ها حصر اقتصادی و فناوری است که برای سرنگونی هر حرکتی بر ضد جریان موجود در غرب به کار گرفته شده و می شود. نمی توان از آن به راحتی چشم پوشی کرد. پیشرفت علم و فناوریِ جامعه باید پاسخگوی نیازهای روزمره زندگی مردم باشد و استقلالی را در این زمینه برای جامعه فراهم کند. جنبه مهم پیشرفت مادی جامعه  امروز در پاسخ به این تهدید هاست.

2-                  ما در جامعه ای می خواهیم ستون این تمدن نوین را بزنیم که اثرات سالها استبداد و استعمار را کشیده است و روحیه عدم اعتماد به نفس به آن تحمیل شده است. جامعه ای که می خواهد قفس ساختارهای هنجاری دیکته شده غرب بر خود را بشکند و طرحی نو دراندازد، به معنای حقیقی کلمه نیاز به خودباوری و روحیه اعتماد به نفس دارد. هر کار فکری و فرهنگی در این جامعه خود این نیاز را به طور اخص دارد و چون فعالیت­های فرهنگی و فکری دیر بازده هستند به نظر می رسد مناسب شروع حرکت یک ملت نباشد . اما در عین حال حرکت­ها و موفقیت­های مادی و ابزاری، زودبازده و ملموس اند و می توانند روحیه امید به آینده و خودباوری را در ملت و نخبگان تقویت کنند.

3-                  در تحلیل دست آوردهای یک تمدن نمی توان هرچه در آن زایش پیدا می کند را منحصر به همان فضای فکری دانست بلکه مقتضیات انسانی هم بر هر پدیده ای در جهان حاکم است. به نوعی می توان چنین گفت که جز چارچوب فکری- شناختی یک تمدن، اقتضائاتی مرتبط با انسان و جهانی که درآن زندگی می کند هم بر هرآنچه می آفریند اثر دارد. پس می توان با اصلاحاتی از برخی از دستاوردهای یک تمدن در تمدن و فرهنگی دیگر به صورت و حتی کارکردی متفاوت استفاده نمود چراکه مقتضیات انسان و دنیای مرتبط با آن تغییر نمی کند. به طور اخص شاید علم و فناوری امروز در جهت سبک زندگی غربی استفاده می شود اما دور نیست که از پایه های همین علم و فناوری روزگاری بتوان بنایی جدید ایجاد نمود که متناسب سبک زندگی اسلامی باشد همانطور که در گذشته میراث علمی مسلمانان با فضای فکری کاملا متفاوت به دست غرب رسید و آنها بر روی آن بنایی به غایت متضاد با آن فضای فکری ایجاد کردند.

4-                  رسیدن به سبک زندگی اسلامی و یافتن مسیر حرکت فرهنگ و اندیشه تمدنی جدید امری بسیار مشکل و پیچیده است و نمی توان انتظار داشت یک عده عالم در گوشه ای بنشینند و طرح آن را در آورند. باید در مسیر حرکت جامعه و تقابل و تضارب با وضعیت فعلی به نتیجه رسید. باید فکر کرد، اجرا کرد و اصلاح کرد و در رفت و برگشتی طولانی مدت روح جامعه را متحول کرد تا در پرتوی تحول روح جامعه، ظاهر و جسم جامعه - علم و فناوری- هم متحول گردد. حال با این شرایط آیا می توان ادعا کرد که پیشرفت علم و فناوری در مسیر فعلی خود را باید در حاشیه نهاد تا تلاش های فکری و فرهنگی به نتیجه بیانجامد و بر اساس آن مدلی برای پیشرفت علم و فناوری بدست آورد؟

در هیچ کدام از موارد بالا قصد نفی این موضوع را نداشتیم که  مسیر علم و فناوری بر مبنای غربی آن در بلندمدت می تواند اثرات سویی بر جامعه و حرکت تمدن اسلامی داشته باشد، بلکه تاکید بر این نکته بود که توجه به علم و فناوری در همان مسیر غربی آن لزوم و حتی اولویت حرکت امروز جامعه (حداقل تا مدتی) ماست. 

در مجموع اینگونه به نظر می رسد که در گام نخست حرکت کشور، اولویت اول و مهم با علم و فناوری بود. امروز با گذشت سی و چند سال از انقلاب و وجود حرکت های امیدبخش و در مواردی موفقیت آمیز و افتخار آفرین در حوزه علم وفناوری در کشور، نوبت به برداشتن گام بعدی این مسیر یعنی توجه بیشتر به مقوله سبک زندگی و فرهنگ در کنار حرکت علم و فناوری است. اگر قدم هایی موثر و عملیاتی در حوزه سبک زندگی برداشته شود می توان امیدوار بود در آینده کم کم بتوان مسیر حرکت علم و فناوری را تحت تاثیر قرار داد و به الگویی برای علم و فناوری منطبق بر سبک زندگی اسلامی رسید. بدیهی ست که این امری تدریجی و بلندمدت است و نمی توان فعالیت های جامعه را تا رسیدن به آن تعطیل کرد. برداشتن گام جدید به معنای اشباع شدن فضای علم و فناوری از پیشرفت و نیروی انسانی نیست و گسیل دسته جمعی نیروی متعهد و نخبه کشور به حوزه های فرهنگی را نتیجه نمی دهد. همچنان اولویت علم و فناوری در جای خود باقی ست در عین حال که باید نگاهی راهبردی و تخصصی به مباحث فرهنگی و سبک زندگی در جامعه نخبگانی ایجاد شود و در این فضا نیز جمع های توانمندی خط شکنی کنند و با حرکت جهادی خود نه تنها مسیر حرکت علم و فناوری بلکه مدل پیشرفت ایرانی- اسلامی را متاثر کنند.



درباره وبلاگ

ما که هستیم؟ به ایمان پر از شک دلخوش
طفل طبعیم و به بازی و عروسک دلخـــوش

پایمان بر لب گـــور است و حریصیــم هنـــوز
با همان هلهله شادیم که کودک دلخـــوش

ماهی تنـــگ، در اندیـــشه دریــــا، دلتنـــگ
ما نهنـــگیم و به یک برکه کوچک دلخـــوش

جـــز دورویــی و ریــــا، ســکه نیندوخته ایم
کودکـــانیم و به سنگینـی قلــک دلخــــوش

بـــاد حیثیــت ایـن مــزرعه را با خود بــــــرد
ما کماکان به همان چند مترسک دلخـوش


موضوعات
آخرین مطالب
آرشیو مطالب
نویسندگان
صفحات جانبی
پیوند ها
ابر برچسب ها
پیوند های روزانه
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

ابزار وبلاگ

قالب وبلاگ

دانلود فیلم